تعلیم و تربیت

خلاقیت یعنی پدید آوردن دستاوردهای جدید و ارزشمند،براساس نوعی تفکر که در همه افراد کمابیش وجود دارد.   ویزبرگ (1992)

باتوجه به تعاریفی که از خلاقیت به عمل آمده می توان گفت:

1- خلاقیت فرایندی فکری وروانی است.

2-محصول خلاقیت می تواند به شکل یک اثر،یک ایده،یک راه حل،یک شیء و یا هرچیز دیگری باشد.

3- محصول خلاقیت پدیدهای نو و جدید است.

4-خلاقیت یک توانایی عمومی است ودر همه افراد کمابیش وجود دارد.

5-خلاقیت قابل پرورش است وبامحیط اجتماعی – فرهنگی ارتیاط دارد مستقیم دارد.

اعتقادات و باورهای مردم در ارتباط با خلاقیت

—            1- تعداد زیادی از مردم خلاقیت را همان هوش می پندارند و معتقدند افراد با هوش و با استعداد همان افراد خلاق هستند. اما واقعیت آن است که براساس تحقیقاتی که تاکنون در مورد رابطه ی هوش وخلاقیت و ویژگیهای افراد باهوش و افراد خلاق انجام گرفته ارتباط چندانی میان این دو مشاهده نگردیده است. تورنس (1979) گاردنر (1993)

—            2- عده زیادی از مردم اعتقاد دارند که خلاقیت منحصرأ به گروه خاصی از افراد مثل نوابغ، مخترعان و دانشمندان تعلق دارد.

—            اسبورن(1996) معتقداست همه ی افراد کمابیش می توانند خلاق باشند و این تفاوت ها بیشتراز آنکه ناشی از نبوغ یا استعدادهای آنها باشد ،حاصل انگیزه و تلاش آنهاست.

—            دبونو(1970) معتقد است برای اینکه افراد بتوانند خلاق باشند باید روش های  صحیح تفکر به آنها آموخت.

نتیجه:هوش و خلاقیت دو کیفیت متفاوت هستند.هر فرد باهوشی لزومأ خلاق نیست.همه افراد خلاق حتمأ از هوش بالایی برخوردار نیستند.برای خلاق بودن به حداقلی از هوش نیاز است.

چرا اکثر افراد خلاقیتی که در درونشان نهفته است نمایان نمی کنند:

غالب مردم برای اینکه خلاق باشند از انگیزه و پشتکار لازم برخوردار نیستند.موانعی بر سر راه ظهورخلاقیت آنها وجود دارد.روش استفاده از تفکر خلاق خودرا نیاموخته اند. به عبارت بهتر برای خلاق بودن آموزش داده نشده اند.

ویژگیهای افراد خلاق:1-ریسک پذیری2- کنجکاوی زیاد3- انعطاف پذیری4- شوخ طبعی5- اعتمادبه نفس بالا6- پشتکار7- تخیل زیاد8- حساسیت و توجه9- زیبایی دوستی10- تردید منطقی

ویژگیهای دانش آموزان خلاق:ایده ها و نظرات خود را بدون ترس در کلاس مطرح می کنند.

ü      برای مسایل راه حل و پاسخهای متفاوت ازسایردانش آموزان ارایه می کنند.

ü      در کلاس اغلب سوالات غیر عادی و گاه عجیب و غریب می پرسند.

ü      علاقه زیادی به نقاشی ترسیم افکار و ایده های خود دارند.

ü      انتقادگر است وهر نظر و عقیده ای را به راحتی نمی پذیرد.

ü      به تجربه و آزمایش علاقه ی زیادی دارد.

موانع خلاقیت در مدرسه

ü      تاکید زیاد برنمره ی دانش آموزان به عنوان ملاک خوب بودن.

ü      روش های تدریس سنتی و معلم محور.

ü      عدم شناخت معلم نسبت به خلاقیت.

ü      عدم توجه به تفاوت های فردی.

ü      عدم پذیرش ایده های جدید.

ü      ارایه تکالیف درسی زیاد به دانش آموزان.

ü      استهزاء و تمسخر به خاطر ایده یا نظر اشتباه.

ü      قوانین خشک ودست وپا گیر در مدرسه.

ü      رقابت های ناسالم در مدرسه

روش های پرورش خلاقیت

• روش بارش مغزی  
• سوالات ایده برانگیز
• ارتباطات اجباری
• فهرست صفات
• سرگرمی های ایده ساز

بارش مغزی

بارش فکری عبارت است ازاجرای فن و گرد هم آیی که از طریق آن،عده ای می کوشند برای یک مساله با انباشتن تمام افکار و اندیشه هایی که همانجا ارایه می گردد،راه حلی بیابند.

این روش از قدیمی ترین تکنیک های سازمان یافته برای ایده یابی به شمار می رود که بصورت گروهی اجرا می گردد.

بارش مغزی بوسیله الکس،اف،اسبورن ابداع شد.

قوانین بارش مغزی

ü      قانون اول: انتقاد ممنوع است.

ü      قانون دوم : قضاوت و ارزشیابی در مورد اندیشه ها وفکر افراد ممنوع است.

ü      کمیت اندیشه ها ونظرات مطلوب است . هرچه تعداد اندیشه ها بیشتر باشد بهتر است.

ü      ترکیب،تلفیق و تغییر دادن اندیشه های دیگران آزاد است.

ü      ایده های غیر معمول مطلوب تر است.

  روش اجرای بارش مغزی

ü       دانش آموزان را گروهبندی کنید.

ü      برای هرگروه یک رهبر ویک منشی تعیین کنید.

ü      قوانین بارش مغزی رابه دانش آموزان تفهیم نمایید.

ü      برای هر گروه یک موضوع مناسب انتخاب نمایید.

ü      د رپایان هرجلسه ایده های به دست آمده را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهید.

     اجرای نمونه تدریس به روش بارش مغزی   پایه تحصیلی:اول ابتدایی       ماده درسی:فارسی      موضوع:آب

—            اجرای مراحل : فضای کلاس آماده می شود. قوانین بارش مغزی برای دانش آموزان توضیح داده می شود.

—            ایجاد انگیزه: معلم یک پارچ آب به کلاس می آورد وبه دانش آموزانی که تشنه هستند می دهد.

معلم : بچه های عزیز امروز می خواهم درباره ی فایدها و استفاده های آب با هم صحبت کنیم شماباید هرچه در باره فایده آب می دانید بگویید البته این کار به نوبت انجام می شود وشماباید نوبت را رعایت کنید.

دانش آموزان نظرات خود را بیان می کنند:کشاورزی      پختن غذا     نظافت     تمییز کردن       شستن ظرف شنا کردن       آشامیدن      شستن بدن   بازی کردن  .............

معلم باید دانش آموزان را هدایت نماید تا نمونه های جدیدتری را ارایه نمایند.

در پایان به دانش آموزان یک تکلیف بسطی وخلاقیتی داده می شود مانند:در باره آب یک داستان بنویسید.یایک نقاشی بکشید. یایک شعر ساده بنویسید.

نمونه دوم        ماده درسی:علوم اجتماعی            موضوع: ویژگیهای یک دوست خوب

گام اول:گروه سازی و شرح وظایف وقوانین

گام دوم:بیان موضوع - معلم بچه ها ی عزیز،امروز می خواهیم در باره ی موضوعی بحث کنیم که شما به آن علاقع مند هستید.موضوع بحث ما دوست خوب است.شما چند دوست دارید؟ اصلا چرا برای خود دوست پیدا می کنید؟می دانید ما باید برای انتخاب دوست خوب باید معیار وملاک داشته باشیم. به نظر شما ویژگیهای یک دوست خوب کدامها هستند؟

گام سوم :بیان نظرات توسط دانش آموزان و یادداشت آنها توسط منشی

مرحله چهارم: پالایش نظرات دانش آموزان وجمع بندی آنهاست

دانش آموزان اکنون فکر کنید و ببینید دوستان شما کدام ویژگی ها را دارا هستند و شما در مقام یک دوست،کدام یک را دارید. حالا با هم مشورت کنید.

سوالات ایده برانگیز

سوالات ایده برانگیز شامل فهرستی از سوالات مختلف است که می تواند برای برانگیختن قدرت تصور و تولید ایده های زیاد در مورد یک موضوع خاص موثر واقع شوند.

این روش هم می تواند به تنهایی مورد استفاده قرار گیرد وهم می تواند در خلال جلسه ی بارش مغزی هنگامی که جریان ایده یابی متوقف شده است واعضای گروه چیزی به ذهنشان نمی رسد،محرک و برانگیزنده ی افکارو ایده های آنان باشد.

نحوه ی استفاده از این فهرست به این صورت است که ابتداء باید موضوع اصلی و یا مساله ای که می خواهیم در مورد آن،ایده وراه حل پیدا کنیم با هر یک از سوالات فهرست مورد پرسش قرار دهیم.

سواالات ایده برانگیز به اسکمپر معروف است. اسکمپر ((SCAMMPERیک لغت متشکل از حرف های اول فعل هایی است که در ایده یابی مورد استفاده قـــــرار می گیرد.

این ابزار را می توان به صورت ذیل خلاصه نمود:

جانشین سازی (substitute) : چه چیزی را می توان جایگزین کرد؟ به جای این چه چیزی؟ چه ماده دیگری؟ چه فرایند دیگری؟ چه اهداف دیگری را جایگزین نماییم؟ چه مکان و زمان دیگری؟

ترکیب کردن(combine): چه چیزی را می توان با آن ترکیب کرد؟ چه طور است اگر مخلوط کنیم ؟ اهداف را ترکیب کنیم؟ ایده ها را ترکیب کنیم؟ مفاهیم را ترکیب کنیم؟

وفق دادن adapte)): چه چیز دیگری مثل این وجود دارد؟ چه ایده مشابه دیگری از آن استنباط می شود؟ این را شبیه چه چیز دیگری می توان ساخت؟آیا در گذشته چیزی شبیه این وجود داشته است؟

تغییر دادن modify)):چگونه می توان آن را تغییرداد؟ تغییر رنگ،حرکت،صدا،شکـــــل واندام،طــول،عرض،ارتفاع،قطر،مقدار،حجم، فاصله،سرعت، حرکت،جنس،طرح،شکل،نقشه،صورت مساله؟

بزرگ کردنmagnify)):آیا می توان آن را بزرگتر کرد؟ چه چیزی را می توان به آن اضافه کرد؟ اگر تعداد آن بیشترشود چه می شود؟ بلندتر؟ قوی تر؟ طولانی تر؟ ضخیم تر؟ ضرب کردن؟ تکثیر کردن؟

به کاربردهای دیگر گذاشتنput to other uses)): آیا می توان استفاده دیگری نمود؟ این وسیله چه استفاده های دیگری دارد؟کاربردهای دیگراگر تغییر داده شود؟ کاربرد در جای دیگر؟ چه چیز دیگری می توان از آن ساخت؟

حذف کردنeliminate)): آیا می توان آن را کوچکتر کرد؟ چه چیزی را می توان از آن حذف کرد؟چه چیزی را کم کنیم؟سبک تر؟ ساده تر؟ خلاصه تر؟کوتاه تر؟نازکتر؟ اگر آن را تجزیه کنیم چه می شود؟ اگر تعداد آن کم شود چه خواهد شد؟

تغییر ترکیب دادنrearrenge)):اگر اجزا را جابجا کنیم چه می شود؟ اگر وضعیت راتغییر دهیم چه می شود؟ آیا می توان علت ومعلول را جابجا کرد؟ اگر مراحل را جابجا کنیم چه می شود؟ اگر قبل یا بعد از آن بیاید چه می شود؟ آیا می توان توالی را عوض کرد؟

   تمریناتی برای ایجاد خلاقیت در دانش آموزان

تمرین داستان پردازی

اهداف: 1- تقویت مهارت ترکیب.       2-افزایش مهارت در ایده یابی        3- آشنایی با روش های داستان پردازی و قصه گویی 4 - افزایش علاقه به داستان نویسی

وسایل لازم: کاغذ،قلم و جعبه کلمات و یا تصاویر و در صورت امکان ضبط صوت به ضبط صدای دانش آموزان

روش اجرا:تمرین داستان پردازی به روش های مختلفی قابل اجراست در اینجا دو روش برای انجام پیشنهاد می گردد: 1- روش استفاده از کلمات  2- روش استفاده از تصاویر

روش اول: استفاده از کلمات: در این روش معلم به دانش آموزان تعدادی کلمه می دهد و دانش آموزان باید سعی نمایند با ایجاد ارتباط میان کلمات که به طور تصادفی انتخاب می شوند، ایده هایی برای طرحریزی یک داستان بیابد.

معلم باید فهرستی از کلمات مختلف روی کاغذ یا مقوا بنویسد و به صورت جداگانه در درون جعبه ای قرار دهد.

برخی از کلماتی می توان از آنها فهرست تهیه کرد عبارتند از:

نام مکانها مانند: خیابان،کوچه، خانه، آسمان.....

اشیاءمثل: ساعت،توپ،پنجره،مجسمه،خودکار.....

رنگ ها مثل: سبز،بنفش،آبی.....

حیوانات مثل: آهو،گربه،سنجاب....

میوه ها مثل: سیب،انگور.....

افراد مثل: پدر،مادر،پدربزرگ،حمید،رضا....

وسایل نقلیه مثل: قطار،اتومبیل،هواپیما......   و....

پس از تهیه فهرستی از موارد بالا و یا کلماتی دیگر از هر کدام از دانش آموزان بخواهید که به طور تصادفی سه کلمه از میان دسته های مختلف کلمات انتخاب کنند و آن را برای خود یادداشت کنند.وبرای آنها داستان خلق نمایند.

روش دوم:استفاده از تصاویر

این روش همانند روش استفاده از کلمات است با این تفاوت که درآن به جای کلمات ازتصاویراستفاده می شود.برای این منظورلازم است ابتدا تصاویری از مضوعات و اسامی مختلف آماده کنیم .

 سپس عکس ها و تصاویر مربوط به هر گروه را مانند گروه اشیاء،گروه مکان ها،گروه میوه ها..... به صورت جداگانه در جعبه ای قرار دهیم.

ودانش آموزان به صورت تصادفی تصاویری انتخاب وبرای آنها داستان طراحی نمایند.

تصویرسازی ذهنی

این تمرین براساس یکی مواد آزمونهای تفکر خلاق تورنس طراحی گردیده است و از جمله فعالیت های واگرا محسوب می شود که انجام مکرر آن،هم روانی و هم انعطاف پذیری ذهنی دانش آموزان را در یافتن و دسته بندی کردن ایده ها و موضوعات مختلف افزایش می دهد.

اهداف: 1-افزایش روانی ذهنی 2- افزایش انعطاف پذیری ذهنی 3- تقویت توانایی ایده یابی 4- تقویت قدرت تصویرسازی

وسایل لازم: کاغذ و قلم و فرم طراحی شده ی اشکال هندسی و در صورت امکان دستگاه پروژکتور برای بزرگنمایی تصاویر دانش آموزان

روش اجرا

تعداد 20تا 30 مربع به یک اندازه روی یک صفحه ی کاغذ رسم کنید و سپس به تعداد دانش آموزان تکثیر و در اختیار آنان قرار دهید. سپس در مورد هدف این تمرین و تاثیرآن،برای دانش آموزان توضیحات لازم ارایه نمایید. وپس از آن دستورالعمل اجرای تمرین را به صورت ذیل بیان نمایید:

شماباید با استفاده از این مربع ها،شکل ها و تصاویر مختلفی رسم کنید.

تاحد امکان چیزهای بیشتری را به مربع ها اضافه نمایید و سعی کنید آنها را به تصاویری با جزییات کامل تبدیل کنید.

مربع ها باید قسمت اصلی تصویری باشند که شما رسم می کنید.

سعی کنید در مورد چیزهایی فکر کنید که به دهن کس دیگری نرسد و تا حد امکان جدید باشد.

به مضوعات متنوع و مختلفی فکر کنید و سعی نمایید همه تصاویرتان با یکدیگر متفاوت باشد.

برای اشکالی که رسم می کنید یک اسم مناسب انتخاب کنید و کنار آن بنویسید.

سخنرانی خلاق

اهداف: پرورش قدرت تداعی معانی- افزایش سیالی کلامی - رفع موانع خلاقیت دربیان کلامی- پرورش روحیه سخنرانی و فن بیان- تقویت اعتماد به نفس- برطرف کردن حس کمرویی- آشنایی با روش بدیهه گویی

وسایل لازم: ضبط صوت، نوار کاست و تخته سیاه در صورت امکان استفاده آمپلی فایر و میکروفون جهت تقویت صدا

روش اجرا:موضوع سخنرانی در این تمرین چند واژه اتفاقی است که توسط دانش آموز به طور تصادفی انتخاب می شوند و او باید با ایجاد ارتباطات خلاقانه میان آنها و تولید ایده ها و مفاهیم جدید وجالب،به هر شکل و قالبی که تمایل دارد،برای سایراعضای کلاس صحبت کند.

برای اجرای تمرین لازم است ابتدا فهرستی از انواع مختلف اسامی و کلمات نظیر نام مکانها،رنگها، اشیاء،جانوران،افراد،مشاغل،وسایل نقلیه،احساسات،افعال دستوری،صفت ها،قیدها....تهیه شود.

پس از تهیه فهرست،کلمات را روی کارت هایی نوشته وآنها را به تفکیک درون جعبه هایی قراردهید.

سپس دستورالعمل اجرای تمرین را برای دانش آموزان توضیح دهید.به شرح ذیل:

در داخل این جعبه ها اسامی و کلمات مختلف به صورت طبقه بندی شده قرا رداده شده است.

هرکدام از شما باید ازمیان این جعبه ها سه جعبه را انتخاب کنید واز هر جعبه یک کارت را به طور تصادفی بردارید و سپس کلمات مورد نظر را یادداشت نمایید.

شماباید با ترکیب وایجاد ارتباط میان سه کلمه ی انتخابی خود،سخنرانی کنید.

نوع سخنرانی ومضمون آن به دلخواه شماست و هیچ روش خاصی مدنظر نیست.

چند دقیقه درباره ی این سه کلمه وارتباط میان آنها فکر کنید و سخنرانی کنید.

تذکر:صرفا به انتخاب دانش آموزان داوطلب و دانش آموزانی که توانایی کلامی بالایی دارند اکتفا نکنید.

در طول اجرای سخنرانی از اینکه دانش آموزان سخنران را مسخره کنند و یا اورا مورد انتقاد قرار دهند ممانعت کنید.

به دانش آموزان تاکید کنید که در این تمرین صحیح یا غلط، خوب یا بد وجود ندارد.

کاردستی خلاق

اهداف:1- تقویت مهارت های ترکیب و قدرت ابتکار- تقویت تفکر واگرا- کاربردیابی برای اشیاء و مواد مختلف

وسایل لازم: فهرستی از مواد و اشیای مورد نیاز مانند: مقوا،کاغذهای رنگی،کش،دکمه های مختلف،چوب کبریت،خمیربازی،قوطی خالی پلاستیکی،چسب مایع،سیم های فلزی باریک و ضخیم،جعبه های مقوایی،نخ،نوارچسب،قیچی،.......

روش اجرا:ابتدا لازم است مواد،وسایل واشیای گوناگون تهیه شود برای این کار می توان ازدانش آموزان هم کمک گرفت. این روش را می توان به دو صورت اجرا کرد:

روش اول: از هریک از دانش آموزان بخواهید که از میان اشیایی که جمع آوری شده است،پنج مورد را به دلخواه خود انتخاب کنندو آنها را اجزای تشکیل دهنده ی کاردستی خود در نظر بگیرند.

روش دوم:در این روش دانش آموزان به جای پنج مورد می توانند وسایل بیشتری انتخاب نمایند یعنی برای ساختن وسیله مورد نظر خود هر تعداد وسیله بخواهند انتخاب نمایند.

تذکرات لازم به دانش آموزان:

تلاش کنید چیزهای جدید،جالب و غیر تکراری ابداع نمایید.

در مورد چیزهایی فکر کنید که به ذهن کس دیگری نرسیده باشد.

قبل از اینکه شروع به ساختن کنند ایده ها و طرح های خود را روی کاغذ رسم نمایید.

برای کاردستی یا وسیله ابداعی خود یک اسم مناسب انتخاب نمایید.

تمرین حالا تصور کنید...

اهداف:پرورش قوه تخیل،تقویت حس شوخ طبعی ،گسترش زاویه دید،افزایش قدرت تجسم غیر معمول

وسایل لازم: کاغذ و قلم

روش اجرا:برای تمرین حالا تصور کنید ابتدا باید تعدادی موضوع تخیلی و غیر ممکن پیدا کنید. برای این منظور می توانید از روش های مختلف ایده یابی فردی و گروهی استفاده نمایید.

موضوعاتی مانند:

تصور کنید اگر انگشت شست نداشتید چه می شد.

تصور کنید جهان در 500 سال دیگر چگونه خواهد بود.

تصو کنید اگر گاوها ناگهان قدرت پرواز پیدا می کردند چه می شد.

پس از انتخاب موضوع باید از دانش آموزان بخواهیم که در سکوت کامل قوه تخیل و تصور خود را فعال کنند و هرایدهای که در مورد موضوع مورد نطربه ذهنشان می رسد برای خود یادداشت نمایند.

در حین کار می توان با سوالات راهنما دانش آموزان را برای یافتن ایده های بیشتر هدایت کرد. سوالات راهنما سوالاتی هستند که در ارتباط با موضوع اصلی مطرح می شود و ضمن پرداختن به ابعاد و زوایای مختلف موضوع مورد نظر امکان بسط،گسترش و بررسی آن را از جوانب مختلف فراهم می آورند.

اگر موضوع انتخابی قدرت پرواز گاوها باشد سوالات راهنما می تواند به صورت زیر باشد:

اگر گاوها پرواز می کردند،انسانها چگونه می توانستند از شیرو گوشت آنها استفاده کنند؟

گاوهای پرنده آشیانه خود را کجا و چگونه می ساختند؟

این گاوها چه خطراتی ممکن بود برای انسان ایجاد کنند؟

چه تغییرات یا مشکلاتی در زندگی حیوانات دیگر پدید می آمد؟

افراد سودجواز این وضعیت چگونه سواستفاده می کردند؟

چه علت ها یی از نظر علمی یا تخیلی برای بالدار شدن ناگهانی گاوها می توانست وجود داشته باشد؟

راه های کنترل این وضعیت کدام است؟ 

تمرین تصویرسازی با اشکال ناتمام:

در این تمرین اشکال ناتمام به منزله موقعیت های ناقصی هستند که مطابق روان شناسی گشتالت در فرد نوعی تنش ایجاد می کند و او را ترغیب میکنند تا آن را کامل نمایند.

اهداف ویژه:پرورش مهارت نگاه چندگانه به موضوع ،به تعویق انداختن قضاوت،گسترش زاویه دید،تقویت قدرت تجسم

تقویت مهات ابتکار

وسایل لازم: کاغذ،قلم،هرنوع وسیله رنگ آمیزی ،فرم طرحی شده اشکال ناتمام و در صورت امکان دستگاه اوپک برای بزرگنمایی نقاشی ها

روش اجرا:تعدای اشکال ناتمام روی یک صفحه ترسیم کنید و آن را به تعداد دانش آموزان تکثیر نمایید. در غیر این صورت آن را روی تخته سیاه بکشید و از دانش آموزان بخواهید همانند آن برای خود ترسیم نمایند.

برای شروع دستورالعمل تمرین را مطابق موارد زیر برای دانش آموزان توضیح دهید:

شما باید بوسیله این شکل های ناتمام تصاویر کاملی ترسیم نمایید.

سعی کنید به هر شکل از زوایا و جهت های مختلف نگاه کنید تا ایده های بهتر و بیشتری بیابید.

چنانچه لازم دانستید می توانید برای کشیدن تصاویر خود،شکل ها را به اطراف بچرخانید و یا آنها را وارونه کنید.

در صورت تمایل می توانید شکل ها را با هم ترکیب کنید.

هدف از تمرین سنجیدن توانایی شما در نقاشی یا طرحی نیست. آنچه اهمیت دارد ایده های شماست.

تا حد امکان درمورد چیزهایی فکر کنید که به ذهن هیچ کس دیگری نرسد.

هر چه ایده های شما تخیلی تر و عجیب و غریب تر باشد بهتر است.

برای تصاویری که ترسیم می کنید یک نام انتخاب نمایید.

تعدادی اشکال ناتمام در صفحات بعد نشان داده شده است.