تعلیم و تربیت

اين پژوهش به منظور بررسي مقايسه عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح مدارس شاهد با دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح پراكنده استان ايلام در سال 1386 انجام گرفته است. در اين راستا 13 فرضيه پژوهشي طرح گرديده و مورد بررسي قرار گرفته است. جامعه مورد مطالعه اين پژوهش را كليه دانش‌آموزان فرزند شاهد و جانبازان 50 درصد و بالاتر و فرزندان آزادگان در دوره‌ي متوسطه نظري تشكيل داده، از اين جامعه با استفاده از فرمول كوكران تعداد 135 نفر به عنوان نمونه تحقيق در نظر گرفته شده و براي انتخاب آنها از روش نمونه‌گيري طبقه‌اي استفاده شده است. روش تحقيق از نوع  مقايسه‌اي انجام گرفته و براي جمع‌آوري اطلاعات از پرسشنامه و فرم محقق ساخته استفاده شده است. يافته‌هاي پژوهش نشان‌دهنده‌ي اين است كه تفاوت در زمينه علاقه‌مندي به تحصيل بين دانش‌آموزان مدارس شاهد و طرح پراكنده‌ تفاوت بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان پسر شاهد مدارس شاهد و  دانش‌آموزان پسر طرح پراکنده ،  تفاوت بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان دختر شاهدو ایثارگر با دانش‌آموزان پسر شاهد و ايثارگرو تفاوت بین عملکرد تحصیلی دانش آموزان شاهد با دانش آموزان ایثارگر معنادار بوده ولي در بقيه فرضيات طرح شده تفاوت معناداري بدست نيامده است.

همه ساله نيروهاي گوناگون زيادي در كشور صرف آموزش فرزندان شاهد مي‌گردد. هدف از صرف هزينه‌هاي سنگين در نظام آموزشي رساندن فرزندان شاهد به اهداف آموزش و پرورش است كه توسط امام راحل و توصيه مقام معظم رهبري معين شده  است. رسيدن به اين اهداف، عامل مهم و زمينه‌سازي است كه فرد با تكيه بر آن زندگي تحصيلي و شغلي موفقي را براي خود انتخاب مي‌نمايد و براساس احساس وضعيتي كه به واسطه اين انتخاب اصولي بدست مي‌آورد سلامت رواني خود را حفظ و از حداكثر نيروهاي ذاتي و دروني و امكانات موجود در جامعه در جهت رفع نيازهاي خود و جامعه استفاده مي‌نمايد. اما در بسياري از موارد با وجود عوامل مستعد كه در فرايند آموزش وي دخالت دارد مسأله انتقال آموخته‌ها خوب صورت نمي‌گيرد. لذا هر روز شاهد كاهش انگيزه به تحصيل در بين دانش‌آموزان مي‌باشيم.

مكوندي و همكاران (1372) در مقايسه عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان پسر شاهد با دانش‌آموزان پسر واحد و فاقد پدر در مدارس ابتدايي اهواز دريافتند كه در سال اول دبستان هر چه طول مدت شهادت بيشتر باشد، معدل تحصيلي دانش‌آموزان شاهد پايين‌تر است. نجاريان و قلخاني (1371) ضمن بررسي عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان مدارس شاهد اهواز به اين نتيجه رسيدند كه معدل تحصيلي دانش‌آموزان شاهد بطور معني‌داري پايين‌تر از دانش‌آموزان غيرشاهد مدارس شاهد است.

در خلال چند سال گذشته تحقيقات متعددي در ايران و خارج از كشور در اين زمينه انجام گرفته است ولي اكثر تحقيقات خارجي فقدان پدر از نوع مرگ طبيعي بوده و در تحقيقات داخلي مطالعات بيشتر مربوط به فقدان پدر بر سازگاري و انگيزش تحصيلي بوده و يا  ارتباط بين فقدان پدر و وضعيت تحصيلي در درس خاصي مورد بررسي قرار گرفته است و آنچه كه بي‌پاسخ مانده تفاوت بين پيشرفت تحصيلي در گروه دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر و دانش‌آموزان طرح مدارس شاهد با دانش‌آموزان طرح پراكنده بوده است، لذا در اين پژوهش به بررسي تفاوت عملكرد تحصيلي در مدارس شاهد و مدارس طرح پراكنده پرداخته شده است.

نتايج تحقيق امين منصورپور (1382) نشان داده است كه از نظر فرزندان شاهد عوامل فردي 2/55 درصد، عوامل خانوادگي 2/64 درصد، عوامل آموزشي 6/45 درصد، عوامل اقتصادي 66 درصد وعوامل اجتماعي 2/45 درصد در افت تحصيلي آنها مؤثر بوده‌اند.

نتايج حاصل از تحقيق كهنه‌پوش (1383) مؤيد اين است كه نداشتن شيوه صحيح مطالعه به ميزان 1/79 درصد، عدم برنامه‌ريزي به ميزان 3/59 درصد در  افت تحصيلي آنها تأثير داشته است.

نتايج تحقيق بهزاد رسول‌زاده (1382) در زمينه عوامل مؤثر در افت تحصيلي دانش‌آموزان شاهد در دوره‌ متوسطه نشان داده است كه پايين بودن ميزان متغييرهاي عملكرد تحصيلي در سال‌هاي قبل، پايين بودن انگيزه‌ پيشرفت تحصيلي و فقدان پدر با عدم موفقيت تحصيلي دانش‌آموزان شاهد رابطه‌ مثبت و بالايي داشته و متغييرهاي عدم علاقه به رشته تحصيلي، خودپنداره پايين، سطح تحصيلات پايين مادر، ارتباط كم مادر با مدرسه، كمبود امكانات آموزشي مدرسه، نامناسب بودن روش تدريس و ارزشيابي معلم رابطه‌ي نسبتاً متوسطي را باعدم موفقيت تحصيلي دانش‌آموزان شاهد داشته است.

نتايج تحقيق بهنام مكوندي (1372) نشان داده است كه:

ـ دانش‌آموزان غيرشاهد مدارس شاهد از نظر عملكرد تحصيلي و سازگاري در محيط مدرسه برتري معناداري نسبت به دانش‌آموزان شاهد داشته‌اند.

ـ هر چه طول مدت شهادت (يا فقدان پدر) بيشتر بوده، معدل دانش‌آموزان كمتر بوده است.

مكارمي و همكاران (1370) در تحقيق خود بر روي دانش‌آموزان دختر و پسر شاهد و غير شاهد در مقاطع تحصيلي پنجم ابتدايي و سوم راهنمايي در مدارس شاهد و مدارس عادي دريافتند كه:

ـ بين پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان شاهد و غيرشاهد در هر دو مقطع پنجم ابتدايي و سوم راهنمايي تفاوت معناداري وجود دارد و معدل دانش‌آموزان عادي بيشتر از دانش‌آموزان شاهد بوده است.

ـ بين پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان شاهد پراكنده در مدارس عادي و دانش‌آموزان عادي مدارس عادي تفاوت معني‌داري بدست نيامده است.

ـ بين پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان شاهد مدارس شاهد و دانش‌آموزان عادي تفاوت معناداري وجود نداشته است.

نجاريان و همكاران (1379) در مقايسه عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان پسر شاهد مدارس شاهد با دانش‌آموزان غير شاهد مدارس شاهد و دانش‌آموزان شاهد واجد پدر مدارس عادي دريافتند كه بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان شاهد مدارس شاهد و دانش‌آموزان واحد و فاقد پدر مدارس عادي تفاوت معني‌داري وجود ندارد و دانش‌آموزان غيرشاهد مدارس شاهد عملكرد تحصيلي بهتري نسبت به دانش‌آموزان شاهد مدارس شاهد و دانش‌آموزان واجد و فاقد پدر مدارس عادي دارند.

 

با توجه به اين كه در اين پژوهش به بررسي مقايسه‌اي عملكرد تحصيلي دو گروه دانش‌آموزان مدارس شاهد ومدارس طرح پراكنده پرداخته شده، لذاروش  تحقيق حاضر از نوع مقايسه‌اي می باشد.جامعه آماري اين پژوهش را كه كليه دانش‌آموزان فرزند شاهد و فرزندان جانباز بالاي 50 درصد و فرزندان آزادگان دوره متوسطه نظري شاغل به تحصيل در مدارس شاهد و مدارس طرح پراكنده تشكيل داده‌اند.

جهت برآورد حجم نمونه از فرمول استفاده شده و نمونه مورد نظر 135 نفر تعيين گرديده است.

 

1ـ دانش‌آموزان پسر شاهد مدارس متوسطه شاهد عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان پسر طرح پراكنده دارند.

2ـ دانش‌آموزان دختر شاهد مدارس متوسطه شاهد عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان دختر طرح پراكنده دارند.

3ـ دانش‌آموزان پسر ايثارگر مدارس متوسطه شاهد عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان پسر طرح پراكنده دارند.

4ـ دانش‌آموزان دختر ايثارگر مدارس متوسطه شاهد عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان دختر طرح پراكنده دارند.

5ـ دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر مدارس شاهد عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان طرح پراكنده دارند.

6ـ ميزان علاقه به تحصيل و ادامه تحصيل در دانش‌آموزان شاهد و  ايثارگر مدارس متوسطه شاهد بيشتر از دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح پراكنده است.

7ـ نسبت قبولي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر مدارس متوسطه شاهد بيشتر از نسبت قبولي شاهد و ايثارگر طرح پراكنده است.

8 ـ دانش‌آموزان دختر شاهد و ايثارگر عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان پسر شاهد و ايثارگر دارند.

9 ـ بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر مدارس متوسطه شاهد با دانش‌آموزان طرح پراكنده با توجه به پايه تحصيلي آنها تفاوت وجود دارد.

10ـ بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان شاهد و دانش‌آموزان ايثارگر در دوره‌ي متوسطه تفاوت وجود دارد.

11ـ بين طول مدت شهادت والد (پدر يا مادر) با معدل فرزندان شاهد رابطه وجود دارد.

 

1- نوع فرزند: در بررسی صورت گرفته 64 درصد ازافراد نمونه فرزندان ایثارگر و 36درصد فرزندشاهد می باشند.

نوع ايثارگري	فراواني	درصد
فرزندان شاهد	49	36
فرزندان ايثارگر	86	64
جمع كل	135	100

2- نوع مدرسه:از میان پاسخگویان 53 درصد از دانش آموزان در مدارس طرح پراکنده و 47 درصد در مدارس شاهد مشغول به تحصیل هستند .

نوع مدرسه	فراواني	درصد
طرح مدارس شاهد	62	47
طرح پراكنده	72	53
جمع كل	135	100

3- پایه تحصیلی : در بین نمونه مورد مطالعه 46 درصد از دانش آموزان در مقطع اول دبیرستان ، 33 درصد در مقطع دوم و 21 درصد در مقطع سوم دبیرستان درحال تحقیق می باشند.

 

نوع ايثارگري	فراواني	درصد
اول	62	46%
دوم	44	33%
سوم	29	21%
جمع كل	135	100

 

-رابطه نوع مدرسه با عملکرد تحصیلی دانش آموزان پسر  

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان پسر شاهد طرح پراكنده	14	71/11	68/1	25	05/0	18/3-	004/0
دانش‌آموزان پسر شاهد طرح متمركز	13	38/14	56/2

همانطور که نتایج حاصل نشان داده می شود مقدار آزمون t برابر با 3/18 و سطح معنا داری بدست آمده مطلوب می باشد (004/=s) . بنابراين مي‌توان نتيجه گرفت كه پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان پسر مدارس شاهد (طرح متمركز) بيشتر از دانش‌آموزان پسر طرح پراكنده مي‌باشد.

-        رابطه نوع مدرسه با عملکرد تحصیلی دانش آموزان دختر  

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان دختر شاهد طرح متمركز	12	65/14	30/2	20	05/0	92/0-	36/0
دانش‌آموزان دختر شاهد طرح پراكنده	10	63/13	77/2

همانطور كه از جدول مربوطه  استنباط مي‌شود با توجه به اين که مقدار آزمون t برابر 92/0 می باشد و سطح معنا داری در حد قابل  قبولی نمی باشد (36/0 = s ) می توان نتیجه گرفت وضعیت پیشرفت تحصیلی دختران شاهد بر حسب طرح متمرکز و پراکنده تفاوت مشهودی رانشان نمی دهد .

-رابطه نوع مدرسه عملکرد تحصیلی پسران ایثارگر

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان پسر ايثارگر طرح متمركز	17	35/13	19/3	36	05/0	014/0	99/0
دانش‌آموزان پسر ايثارگر طرح پراکنده	21	36/13	37/2

در این باره نتایج بدست آمده گوياي اين است كه با توجه به اين كه مقدار t محاسبه شده برابر با 014/0 =t)بوده و سطح معنا داری حاصل 99/0 = s در حد مطلوبی نیست ، لذا تفاوت مشاهده شده بين ميانگين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان پسر ايثارگر طرح متمركز با دانش‌آموزان پسر ايثارگر طرح پراكنده معنادار نيست.

- رابطه نوع مدرسه با عملکردتحصیلی دختر ایثارگر  

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان دختر ايثارگر طرح متمركز	21	03/15	74/2	46	05/0	173/0	86/0
دانش‌آموزان دختر ايثارگر طرح پراكنده	27	9/14	2/2

با توجه به اطلاعات بدست آمده مقدار t حاصل برابر با 17/0 و سطح معنا داری بدست آمده قابل قبول نمی باشد ، لذا تفاوت مشاهده شده بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان دختر ايثارگر طرح مدارس شاهد و مدارس پراكنده معنادار نمي‌باشد.

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح متمركز	63	36/14	83/2	133	05/0	679/1-	095/0
دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح پراكنده	72	58/13	5/2

براساس نتايج بدست آمده با توجه به  اين كه سطح اطمینان  t محاسبه شده (679/1- =T)  در حد قابل قبولی نیست ، لذا تفاوت مشاهده شده بين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان شاهد و  ايثارگر طرح متمركز و طرح پراكنده معنادار نمي‌باشد.

-رابطه نوع مدرسه با علاقه به تحصیل

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح متمركز	63	64/68	57/10	133	05/0	65/2	000/0
دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح پراكنده	72	62/60	1/14

براساس نتايج بدست آمده از آزمون t ، سطح معنا داری حاصل از حد مطلوبی است (000/0 = s ) . بنابراين تفاوت بين ميزان علاقه به تحصيل در دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح متمركز و طرح پراكنده معنادار مي‌باشد.بدین معنا که دانش آموزان شاهد و ایثارگر طرح متمرکز علاقه بیشتری را به تحصیل نشان می دهند .

 

نوع مدرسه پايه تحصيلي	دانش‌آموزان طرح متمركز			دانش‌آموزان طرح پراكنده			جمع كل
	تعداد كل	قبولي	درصد قبولي	تعداد كل	قبولي	درصد قبولي	تعداد كل	قبولي	درصد قبولي
اول	133	19	57%	29	18	64%	62	37	60%
دوم	18	14	76%	26	21	80%	44	35	80%
سوم	12	9	69%	17	12	71%	29	21	72%
جمع كل	63	42	67%	72	51	71%	135	93	69%

با توجه به  نتايج جدول با فرض سطح معناداري 05/0 = α ناحيه رد فرض صفر 64/1<  Z است. چون مقدار مشاهده Z كوچكتر از Z جدول است فرض صفر رد نمي‌شود و نتيجه گرفته مي‌شود كه بين دو نسبت قبولي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر مدارس متوسطه شاهد و دانش‌آموزان طرح پراكنده تفاوت معناداري وجود ندارد.

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان دختر شاهد و ايثارگر	70	69/14	53/2	133	05/0	21/3	002/0
دانش‌آموزان پسر شاهد و ايثارگر	65	24/13	69/2

همانطور كه از جدول استنباط مي‌شود با توجه به اين كه مقدار t محاسبه شده (21/3 =T) از مقدار t جدول در سطح اطمينان 95 درصد با درجه آزادي 133 بزرگتر است، لذا تفاوت مشاهده شده بين علمكرد تحصيلي دانش‌آموزان دختر شاهد و ايثارگر با دانش‌آموزان پسر شاهد و ايثارگر معنادار مي‌باشد.

شاخص‌هاي آماري گروه	SS	df	MS	f	سطح معناداري
بين گروهي	49/36	2	245/18	592/2	079/0
درون گروهي	002/908	132	039/7
جمع	213/975	134

 

نتايج آزمون تحليل واريانس نشان مي‌دهد چون مقدار f مشاهده شده در درجات آزادي (132 و 2) از مقدار f جدول كوچكتر است. بنابراين تفاوت مشاهده شده بين ميانگين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر در پايه‌هاي مختلف معنادار نمي‌باشد.

 

نوع مدرسه	تعداد	ميانگين	انحراف معيار	درجه آزادي	α	مقدار t	سطح معناداري
دانش‌آموزان ايثارگر	86	96/14	75/2	133	05/0	18/3	003/0
دانش‌آموزان شاهد	49	14/13	75/2

براساس نتايج بدست آمده باتوجه به اين كه سطح معنا داری آزمون t محاسبه شده (18/3= T) در حد مطلوبی می باشد، لذا تفاوت مشاهده شده بين ميانگين عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان ايثارگر با دانش‌آموزان شاهد معنادار مي‌باشد.

-رابطه سال شهادت پدر با پیشرفت تحصیل

 

 

متغير	49 N=
	r	p
طول مدت شهادت	16/0	249/0

نتايج حاصل از محاسبه ضريب همبستگي پيرسون نشان مي‌دهد كه بين پيشرفت تحصيلي و طول مدت شهادت پدر رابطه معنادار وجود ندارد.

 

نتايج حاصل از تحليل آماري نشان مي‌دهد كه دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح متمركز از نظر عملكرد تحصيلي در مجموع تفاوت قابل ملاحظه و معناداري نسبت به عملكرد دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح پراكنده ندارند. با توجه به وجود امكانات تجهيزاتي از جمله آزمايشگاههاي دروس مختلف، اتاق سمعي و بصري، فراهم بودن فيلم‌ها و CDهاي آموزشي انتظار مي‌رفت كه فرضيات تحقيق مورد تأييد قرار مي‌گرفتند اما نتايج تحقيق خلاف اين امر را نشان مي‌دهد. در توجيه اين يافته مي‌توان به دو دليل احتمالي اشاره كرد. اول اين كه ممكن است از امكانات موجود در مدارس شاهد يا به خوبي براي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر استفاده نشده و ديگر اين كه امكانات چندان قابل ملاحظه‌ و كافي به نظر نمي‌رسند. مقايسه نتايج آماري گوياي اين است كه دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر طرح متمركز علاقه و انگيزه بيشتري براي ادامه تحصيل و مطالعه دارند علل زيادي براي اين يافته وجود دارد كه عبارتند از:

1ـ در مدارس متوسطه شاهد برنامه‌ريزي براي تشكيل كلاس‌هاي كنكوري بصورت سالانه انجام مي‌گيرد و دانش‌آموزان ملزم به شركت در اين كلاس‌ها مي‌باشند ولي در مدراس طرح پراكنده بيشتر كلاس‌هاي آنها تحت عنوان آموزش‌هاي جبراني به منظور رفع عقب‌ماندگي‌هاي تحصيلي است تا آمادگي براي كنكور و ادامه آن.

2ـ هدف اولياي دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر از ثبت‌نام فرزندان آنها در مدارس متوسطه شاهد بيشتر ادامه تحصيل و كسب موفقيت در كنكور است تا كسب مدارك تحصيلي.

يافته‌هاي مربوط به مقايسه عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان دختر شاهد و ايثارگر با دانش‌آموزان پسر شاهد و ايثارگر گوياي اين است كه دانش‌آموزان دختر عملكرد بهتري نسبت به دانش‌آموزان پسر دارند. علل احتمالي اين مسأله اين است كه، رقابت براي تحصيل و كسب رتبه‌هاي بهتر تحصيلي در بين دختران بيشتر از پسران مي‌باشد و ضمناً در مورد پسران شاهد به علت اثرات عميقي كه محروميت از پدر روي آنها نشان مي‌دهد افت تحصيلي بيشتري را نسبت به دختران از خود بروز مي‌دهند و حتي پسران در خانواده‌هاي بدون پدر، مشكلات رفتاري بيشتري را نشان داده و سختي‌هاي بيشتري متحمل مي‌شوند و پدران بيش از مادران به الگوهاي جنسيتي فرزندان خود به ويژه پسران توجه دارند ودر برابر مشكلات پسران بيش از مادران واكنش براي اصلاح و بهبود آنها نشان مي‌دهند.

1ـ آدامز، ميلر، شرف، روان‌شناسي كودكان محروم از پدر، ترجمه خسرو باقري و محمد عطاران، انتشارات تربيت، 1373.

2ـ احمدي، احمد. روان‌شناسي نوجوانان و جوانان، شخصيتي، رفتاري و... انتشارات مشعل، 1373.

3ـ دلاور، علي. مباني نظري و عملي پژوهشي در علوم انساني و اجتماعي، انتشارات رشد، تهران، 1376.

4ـ شاملو، سعيد. بهداشت رواني، انتشارات رشد، 1378.

5ـ مصاحبتي، محمدرضا. بررسي عوامل افت تحصيلي در دوره راهنمايي، 1372.

6ـ نادري، عزت‌اله، سيف نراقي، مريم. روش‌هاي تحقيق در علوم انساني با تأثير بر علوم تربيتي، انتشارات بدر، 1363.